Kabul ve Kararlılık Terapisi’nin (ACT) Altı Temel Süreci: Psikolojik Esnekliğe Giden Yol
Günümüzde bireylerin “sürekli iyi hissetme” arayışı ve olumsuz duygulardan kaçınma eğilimi oldukça yaygınlaşmıştır; ancak yalnızca olumlu duygularla yaşamak mümkün değildir ve acı insan deneyiminin doğal bir parçasıdır. Bu bağlamda Kabul ve Adanmışlık Terapisi (ACT), kişinin kontrolü dışındaki içsel yaşantıları değiştirmeye çalışmak yerine onları kabul etmesine ve yaşamını anlamlı kılacak davranışlara yönelmesine odaklanır. ACT, olumsuz duygu ve düşünceleri anormal olarak değerlendirmek yerine, bu yaşantılarla savaşmak yerine onlara alan açmayı ve onlarla yeni bir ilişki kurmayı öğretir. Birey bu kabullenişi geliştirebildiğinde, şimdiki ana daha sağlıklı bir şekilde odaklanabilir ve nihayetinde psikolojik esneklik kapasitesine ulaşabilir.
ACT’nin uygulama sürecinde, birbirine sıkı biçimde bağlı altı temel süreç –kabul, bilişsel ayrışma, şimdiki anla temas, kararlı eylem, bağlamsal benlik ve değerler– müdahalelerin temel bileşenlerini oluşturur. Terapötik yöntemler de doğrudan bu süreçler temel alınarak yapılandırılır. Bu süreçlerin her biri birbirini tamamladığından, herhangi birinin tek başına ele alınması ya da modelden çıkarılması mümkün değildir. ACT’nin bu bütüncül yapısı literatürde “Esnek Altıgen Modeli” olarak adlandırılmaktadır. Bireyin bu altı alanda yetkinlik geliştirmesiyle psikolojik esneklik kazandığı kabul edildiği için, modele aynı zamanda “psikolojik esneklik modeli” de denilmektedir.
KABUL:
ACT’in ilk süreci olan kabul, bireyin olumsuz duygu, düşünce ve bedensel duyumları bastırmak yerine onların varlığını fark etmesine ve onlara alan açmasına odaklanır. İstenmeyen duyguları bir misafir gibi görmek , zamanı geldiğinde gelmesine ve gitmesine izin vermek gerektiğini savunur. Pek çok kişi, kaygı, öfke veya üzüntü gibi duyguları hissettiğinde bu hislerden hızla kurtulmaya çalışır. Ancak ACT'ye göre kontrol etmek, bastırmak veya kaçınmak, içsel deneyimlerin etkisini daha da artırabilir. Bütün bu istenmeyen duygu, düşünce, duyum ve anıları adeta birer misafir gibi görmek ve gelip gitmelerine izin vermek kabul sürecinde dikkat edilmesi gereken noktadır.
BİLİŞSEL AYRIŞMA :
Ayrışma, bireyin duygu, düşünce ve anılarını mutlak gerçekler olarak değerlendirmek yerine, onları yalnızca zihinsel yaşantılar olarak görebilme kapasitesini ifade eder. Başka bir deyişle, düşünce ile “o düşünceyi fark eden benlik” arasında bir mesafe oluşturabilmektir (Walser & Westrup, 2007). ACT sürecinde bu beceriyi desteklemek için sıkça metaforlardan yararlanılır. Bu metaforlardan biri olan “Eller Metaforu” (Harris, 2016), danışanın olumsuz duygu ve düşüncelerle kurduğu ilişkisini somutlaştırmayı amaçlar. Bu uygulamada danışandan, ellerini bu olumsuz içsel yaşantıların temsilcisi olarak yüzüne doğru yaklaştırması istenir; eller yüzüne yaklaştıkça danışanın çevresini görmesi güçleşir. Bu durum, kişinin düşünceleriyle tamamen özdeşleştiğinde yaşam alanının nasıl daraldığını simgeler. Daha sonra danışandan ellerini yavaşça yüzünden uzaklaştırması istenir. Eller hâlâ oradadır ancak artık görüş alanını kapatmamaktadır. Bu deneyim, bilişsel ayrışmanın; olumsuz düşünce ve duyguları yok etmeye çalışmadan, onlarla daha işlevsel bir mesafe kurmak anlamına geldiğini göstermektedir.
AN İLE TEMAS :
Günlük yaşamda çoğu zaman dikkat ya geçmişte yaşananlara ya da geleceğe yönelik kaygılara odaklanır. Kabul ve Kararlılık Terapisi (ACT) ise dikkati bilinçli olarak içinde bulunulan ana yönlendirmeyi amaçlar. Bu süreçte yalnızca düşünce ve duyguların farkına varmak değil, aynı zamanda bulunduğu ortamın da tam olarak algılanması önem kazanır (Hayes & Fletcher, 2005). Böylece kişi hem kendisini hem de çevresindeki dış uyarıları daha net gözlemleyebilir. Bu farkındalığı geliştirmek için ACT’te “ellerle kendindelik”, “nefesle kendindelik”, “kuru üzüm egzersizi” ve “demir atma” gibi mindfulness uygulamaları sıklıkla kullanılır. Bu egzersizler, anda kalmayı ve yaşanan deneyimleri yargılamadan gözlemlemeyi destekler.
BAĞLAMSAL BENLİK :
ACT’in dördüncü süreci olan benlik olarak bağlam, kişinin düşünceleri, duyguları ve geçmişi ile özdeşleşmek yerine onları gözleyen, daha geniş bir benlik deneyimi geliştirmesini sağlar.
Gözleyen benlik, kişinin "düşünen benlik"ten farklıdır. Düşünen benlik, sürekli yorum yapan ve hikâye üreten zihinsel kısımdır. Gözleyen benlik ise bu içsel olayları fark eden, ancak onlarla eşleşmeyen sessiz ve geniş bir farkındalık alanıdır.
Bu süreç, kişinin “Ben düşüncelerim değilim” veya “Ben duygularım değilim” gibi bir perspektif geliştirmesini sağlar. Kişi düşüncelerini ve duygularını bir gökyüzünden geçen bulutlar gibi izleyebilir. Bu farkındalık, zorlayıcı içsel yaşantıların davranış üzerindeki etkisini azaltır ve bireyin daha sağlam bir içsel merkezden hareket etmesini destekler.
DEĞERLER:
Değerler, bireyin hayatta ne yapmak istediğini, nasıl biri olmak istediğini ve bu doğrultuda nasıl davranmayı hedeflediğini ifade eder. Kişi hayatının sonunda nasıl hatırlanmak istiyorsa, değerleri de bu doğrultuda şekillenir. Değerler, bireye yaşam boyunca rehberlik eden ve harekete geçmesini sağlayan motivasyon kaynaklarıdır. Kabul ve Adanmışlık Terapisi’nde danışana sık sık “Nasıl bir hayat istiyorsunuz?” veya “Bu hayatta sizin için anlamlı olan nedir?” gibi sorular yöneltilerek değerlerini keşfetmesi desteklenir. Değerler ve hedefler sıklıkla karıştırılır; ancak değerler süreç odaklı ve sürekli iken, hedefler somut, gerçekleştirilebilir ve tamamlandığında üstü çizilen maddelerdir . Örneğin kilo vermek bir hedeftir, sağlıklı bir yaşam sürmek ise bir değerdir ve yaşam boyu sürebilir. Değer odaklı davranışlar, bireyin verimliliğini ve iyi oluşunu artırır . Bireyin nereye gitmek istediğini belirlemesi, nereye gitmeyeceğini düşünmesinden daha işlevseldir; tıpkı pusulası yardımıyla rotasını belirlemiş bir kaptan gibi birey, seçimlerini ve ilerleme biçimini daha bilinçli yönetebilir (Bach & Moran, 2008).
ACT, bireyin değerlerinin peşinden güçlü ve kendinden emin şekilde gitmesini teşvik eder; ancak değerleri eyleme geçirirken katı kurallar koymaktan kaçınması gerektiğini vurgular. Katı bir tutum, değerlerin emir gibi algılanmasına ve bireyin kendini baskı altında hissetmesine yol açabilir .
KARARLI EYLEM
Kararlı eylem, bireyin değerlerini fark ettikten sonra bu değerler doğrultusunda bilinçli ve sürekli davranışlar sergilemesini ifade eder. ACT’e göre değerlerin belirlenmesi tek başına yeterli değildir; kişi, bu değerleri günlük yaşamında somut adımlara dönüştürdüğünde psikolojik esneklik kazanır. Kararlı eylem, her zaman kolay ya da rahat bir süreç olmayabilir; birey kaygı, korku veya rahatsızlık veren duygularla karşılaşsa bile değerlerine uygun adımlar atmayı sürdürür. Örneğin sosyal ilişkilerde kendini geliştirmek bir değer olarak belirlendiğinde, kişi başlangıçta zorlayıcı bulduğu sosyal durumlarla yüzleşebilir; ancak bu eylemler değerlerine hizmet ettiği sürece anlamlı ve sürdürülebilir olur. Bu süreç, bireyin yaşamında yönünü belirlemesine ve değerlerine uygun bir şekilde hareket etmesine rehberlik eder.
Sonuç olarak, Kabul ve Adanmışlık Terapisi (ACT), bireylerin olumsuz duygu ve düşüncelerle mücadele etmek yerine onları kabul etmelerini ve değerleri doğrultusunda kararlı adımlar atmalarını sağlayarak psikolojik esneklik kazanmalarına yardımcı olur. ACT’in altı temel süreci —kabul, bilişsel ayrışma, şimdiki ana odaklanma, bağlamsal benlik, değerler ve kararlı eylem— bir bütün olarak çalışır ve bireyin yaşamında daha anlamlı, esnek ve dengeli bir yol izlemesini destekler. Bu süreçler, kişinin içsel deneyimlerini yönetme biçimini dönüştürürken, aynı zamanda yaşamda değerlerine uygun seçimler yapabilmesine olanak tanır.
