Gluten enteropatisi (çölyak hastalığı)

Çölyak Hastalığı ve İnce Bağırsak Fizyolojisi

İnce bağırsak, besinlerin sindirimi ve emiliminin gerçekleştiği hayati bir organdır. Yaklaşık 3-4.5 metre uzunluğunda olan bu organın %40’ını duodenum ve jejunum, %60’ını ise ileum oluşturur. İnce bağırsağın emilim yüzeyi, mukoza kıvrımları ile villus ve mikrovillus adı verilen milyonlarca çıkıntı sayesinde 200-400 m2 gibi geniş bir alana yayılır.

Besinlerin emilimi esas olarak villuslarda meydana gelir. Mikrovilluslar ise enterosit adı verilen bağırsak hücrelerinin mikroskobik uzantılarıdır. Bu hassas yapıdaki herhangi bir hasar, vücudun ihtiyaç duyduğu besin maddelerinin alınmasını engelleyerek ciddi sağlık sorunlarına yol açar.

Çölyak Hastalığı (Gluten Enteropatisi) Nedir?

Çölyak hastalığı, buğday, arpa, çavdar ve kısmen yulafta bulunan gluten proteinine karşı gelişen bir hassasiyettir. Tıbbi literatürde gluten enteropatisi, celiac sprue veya nontropical sprue olarak da adlandırılır. Bu hastalık, bağırsaklarda besin maddelerinin sindirim ve emiliminin bozulmasına neden olan kronik bir durumdur.

Gluten içeren gıdalar tüketildiğinde, ince bağırsak mukozasında immünolojik bir reaksiyon (bağışıklık sisteminin oluşturduğu iltihabi yanıt) gelişir. Bu reaksiyon sonucunda emici hücrelerde harabiyet oluşur. Hasar gören bağırsak yapısı nedeniyle besinler emilemez, bu da ishal ve zamanla ciddi besin eksikliklerine yol açar.

Çölyak Hastalığının Nedenleri ve Risk Faktörleri

Çölyak hastalığı, genetik yatkınlık ve çevresel faktörlerin (gluten) birleşmesiyle ortaya çıkar. Hastalığın gelişiminde rol oynayan temel unsurlar şunlardır:

• Genetik Geçiş: Hastaların yaklaşık %10'unun ailesinde başka çölyak vakaları bulunur.
• Tetikleyici Etkenler: Cerrahi operasyonlar, hamilelik, doğum, viral enfeksiyonlar ve şiddetli duygusal stres hastalığı başlatabilir.
• Demografik Yapı: Batı Avrupa ve Kuzey Amerika'da daha sık görülürken (yaklaşık 300 kişide 1), Zencilerde ve Asya kökenlilerde nadirdir.
• Yaş Aralığı: Her yaşta görülebilmekle birlikte, en sık 8-12 aylık bebeklerde ve 30-40 yaş arası yetişkinlerde teşhis edilir.

Hastalığın Oluşum Mekanizması ve Antikorlar

Bağışıklık sistemi, glutendeki gliadin maddesini yabancı bir istilacı olarak algılar ve ona karşı antikorlar üretir. Bu süreçte sadece dışarıdan gelen maddeye değil, vücudun kendi dokularına karşı da saldırı başlar (otoimmünite). Çölyak hastalarının kanında şu antikorlar tespit edilebilir:

1. Anti-gliadin antikorlar: Glutene karşı oluşur.
2. Anti-endomysial antikorlar: Bağırsak hücre yapısına karşı oluşur.
3. Anti-transglutaminaz antikorlar: Hücre içi bir enzime karşı oluşur.

Çölyak Hastalığı Belirtileri

Belirtiler çocuklarda ve yetişkinlerde farklılık gösterebilir. Bulguların şiddetlenmesi bazen yıllar sürebilir.

Tedavi Edilmeyen Çölyakın Yol Açtığı Komplikasyonlar

Emilim bozukluğu (malabsorbsiyon) nedeniyle vücutta şu eksiklikler ve hastalıklar gelişebilir:

• Kansızlık (Anemi): Demir, folik asit ve B12 eksikliğine bağlıdır.
• Kemik Sorunları: D vitamini ve kalsiyum eksikliği sonucu kemik erimesi ve kırıklar.
• Cilt Hastalıkları: Kaşıntılı ve sulu döküntülerle seyreden dermatitis herpetiformis.
• Sinir Sistemi: B vitamini eksikliğine bağlı denge bozuklukları ve his kusurları.
• Pıhtılaşma Sorunları: K vitamini eksikliği kaynaklı kanamalar.
• Organ Yetmezlikleri: Protein eksikliğine bağlı bacak ödemleri ve bağışıklık zayıflığı.

Teşhis ve Tanı Yöntemleri

Çölyak şüphesi durumunda bir gastroenteroloji uzmanı tarafından şu tetkikler istenir:

• Serolojik Kan Testleri: Anti-endomysial ve anti-transglutaminaz gibi antikorların ölçümü.
• İnce Bağırsak Biyopsisi: Endoskopi (gastroskopi) ile bağırsaktan doku örneği alınması kesin tanı için şarttır.
• Görüntüleme Yöntemleri: Baryumlu film, kapsül endoskopi veya bilgisayarlı tomografi.
• Laboratuvar Analizleri: Kan sayımı, vitamin ve mineral seviyelerinin kontrolü.

Çölyak Hastalığı Tedavisi: Glutensiz Diyet

Çölyak hastalığının bilinen bir ilaç tedavisi yoktur; tek ve kesin tedavi ömür boyu sürecek sıkı bir glutensiz diyettir.

Tüketilmemesi Gerekenler

• Buğday, arpa, çavdar ve bu tahıllardan yapılan her türlü gıda.
• İçinde buğday kalıntısı riski olan yulaf (özellikle erken dönemde).
• Gluten içeren hazır soslar, pudingler ve paketli gıdalar.

Serbest Olan Gıdalar

• Pirinç, mısır, patates ve soya unu.
• Taze meyve, sebze, yumurta ve et ürünleri (sossuz).
• Mısır şurubu (kıvam artırıcı olarak).

Önemli Uyarı: Tedavi edilmeyen vakalarda uzun dönemde Non-Hodgkin Lenfoma (NHL) gibi ince bağırsak kanserlerinin görülme riski normal bireylere göre 3 kat daha fazladır. Sıkı bir diyet bu riski ortadan kaldırabilir. Diyete başlandıktan sonra şikayetler günler içinde azalır, ancak bağırsak mukoza iyileşmesi 3 ay ile 2 yıl arasında sürebilir.