Geriatri ve sağlıklı yaşlanma

Yaşlanma Süreci ve Sosyal Boyutları

Biyolojik yaşlanma, döllenme ile başlayan ve yaşam boyu kesintisiz devam eden doğal bir süreçtir. Bu süreçte organizmanın bütününde hem anatomik hem de fizyolojik açıdan, geri dönüşü olmayan işlev değişiklikleri meydana gelir.

Sosyal anlamda yaşlılık ise kültürel yapıya ve toplumsal özelliklere göre farklılık gösteren bir kavramdır. Modern dünyada yaşlılık, kişinin aktif çalışma dönemini tamamlayarak sosyal güvence sistemleri veya birikimleri ile yaşamını sürdürdüğü dönemi ifade eder. Biyolojik olarak kesin bir sınır olmasa da sosyal ve ekonomik nedenlerle 65 yaş, dünya genelinde yaşlılık sınırı olarak kabul edilmektedir.

Dünyada ve Türkiye'de Yaşlı Nüfus İstatistikleri

Günümüzde yaşlı nüfusun toplam nüfus içindeki oranı ülkeden ülkeye değişiklik göstermektedir. Bu veriler sağlık kaynaklarının kullanımı açısından kritik öneme sahiptir:

Türkiye'de ortalama yaşam beklentisi doğumdan itibaren 72,37 yıl (erkeklerde 70, kadınlarda 75 yıl) olarak tahmin edilmektedir. Nüfus yoğunluğu dikkate alındığında, ülkemizdeki yaşlı birey sayısı azımsanmayacak düzeydedir.

Geriatri Nedir? Yaşlı Tıbbına Bütüncül Yaklaşım

Geriatri, yaşamın ileriki yıllarında bireylerin sağlığının korunması, hastalıkların önlenmesi ve çok yönlü değerlendirme ile tedavi edilmesini hedefleyen bir tıp disiplinidir. İç hastalıkları uzmanlığı üzerine yapılan bir üst ihtisas dalı olan geriatri; 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren İngiltere, ABD ve Batı Avrupa'da resmi bir bilim dalı olarak tanınmıştır.

Toplumların yaşlanması, bilim ve teknolojinin hastalıklarla mücadelesindeki başarısının bir sonucudur. Ancak bu başarının gerçek bir "zafer" sayılabilmesi için yaşlı nüfusun tıbbi, psikolojik, ekonomik ve sosyal ihtiyaçlarına yeterli yanıt verilmesi gerekir. Geriatri bilimi, bu ihtiyaçlara bütüncül bir felsefe ile yaklaşarak sağlıklı yaşlanmayı mümkün kılar.

Yaşlılıkta Hastalık Belirtileri ve Tanı Zorlukları

Yaşlı bireylerde tanı ve tedavi süreci, genç erişkinlerden farklılık gösterir. Yaşlılık bir hastalık hali değildir; ancak organ sistemlerinde yaşa bağlı doğal değişiklikler meydana gelir. Bu noktada en kritik konu, normal yaşlanma belirtileri ile hastalık bulgularını birbirinden doğru ayırt etmektir.

• Tedavisi mümkün olan hastalıklar "yaşlılıktandır" denilerek ihmal edilmemelidir.
• Yaşa bağlı normal değişimler, hastalık sanılarak gereksiz ilaç kullanımına yol açmamalıdır.
• Yaşlılarda hastalıklar klasik belirtilerle seyretmeyebilir; fonksiyonel kapasiteyi korumak birincil hedef olmalıdır.

Sık Görülen Yaşlılık Hastalıkları ve Geriatrik Sendromlar

Yaşlılık döneminde kalp hastalıkları, hipertansiyon, diyabet, kanser ve KOAH gibi kronik rahatsızlıklar sık görülür. Bunun yanı sıra geriatri biliminin odaklandığı Geriatrik Sendromlar şunlardır:

• Demans (Bunama): %60 oranında Alzheimer Hastalığı kaynaklıdır. Erken tanı, yaşam kalitesi için hayatidir.
• Depresyon: Tedavi edilmediğinde intihar riskine yol açabilen ciddi bir durumdur.
• İdrar Kaçırma: Sosyal izolasyona neden olan önemli bir sorundur.
• Polifarmasi: Çok sayıda ilaç kullanımının getirdiği riskler.
• Beslenme Bozuklukları ve Düşmeler: Fiziksel bağımsızlığı tehdit eden unsurlar.
• Bası Yaraları: Yatağa bağımlı hastalarda görülen cilt sorunları.

Ayrıntılı Geriatrik Değerlendirme ve Koruyucu Hekimlik

Yaşlı bireylerin tıbbi, psikolojik, sosyal ve çevresel açılardan bir bütün olarak incelenmesine Ayrıntılı Geriatrik Değerlendirme denir. Bu yöntemle hastaya en uygun tedavi modeli oluşturulur ve gelecekteki riskler önceden tespit edilir.

Sağlıklı Yaşlanma hedefi doğrultusunda, özellikle 45 yaşından itibaren düzenli doktor kontrolü ve tarama protokollerine uyulması önerilir. Koruyucu sağlık hizmetleri, hem bireysel refah hem de ülke ekonomisi üzerindeki sağlık harcamaları yükünün denetlenmesi açısından stratejik öneme sahiptir.

Türkiye'de Geriatri Hizmetlerinin Durumu ve Geleceği

Ülkemizde geriatri alanında ciddi bir uzman açığı bulunmaktadır. Aktif olarak çalışan geriatri uzmanı sayısı oldukça sınırlıdır ve bu uzmanların çoğu tıp fakültelerinde görev yapmaktadır.

Sağlıklı yaşlanma hedefine ulaşmak için şu adımlar atılmalıdır:

1. Tıp fakültesi ve uzmanlık programlarına kapsamlı geriatri/gerontoloji müfredatı eklenmelidir.
2. Toplumsal bilinçlenme için her türlü iletişim aracı kullanılmalıdır.
3. Yaşlı nüfusa yönelik sağlık, eğitim ve araştırma yatırımları artırılmalıdır.

Unutulmamalıdır ki; sağlıklı, mutlu ve huzurlu bir yaşlılık süreci geçirmek her bireyin en temel hakkıdır.

Doç. Dr. Hüseyin DORUK
İç Hastalıkları ve Geriatri Uzmanı