Amputasyon

Amputasyon Nedir? Tanımı ve Genel Yaklaşım

Amputasyon, ağır şekilde hasarlanmış, hastalıklı veya fonksiyonunu tamamen yitirmiş ekstremitelerin cerrahi müdahale ile vücuttan uzaklaştırılması işlemidir. Günümüzde antibiyotik tedavileri, vasküler cerrahi ve kanser tedavisindeki ilerlemelere rağmen, ekstremite kurtarıcı operasyonlar ile amputasyon arasındaki karar her olgu özelinde titizlikle tartışılmaktadır. Her zaman eklemi korumak hasta için en iyi seçenek olmayabilir; bu süreç hasta, aile ve cerrah için duygusal bir boyuta sahiptir.

Başarılı bir amputasyon sürecinde, rezidüel ekstremitede kas balansı mutlaka sağlanmalı ve yük aktarımı uygun şekilde transfer edilmelidir. Amputasyon sonrası süreç; hemşire, protez uzmanı ve fizik tedavi uzmanından oluşan multidisipliner bir ekip çalışmasıyla yürütülmeli, hasta vakit kaybetmeden postoperatif rehabilitasyona alınmalıdır.

Amputasyonun Temel Nedenleri

Amputasyon kararı, farklı tıbbi gerekçelere dayanarak verilebilir. Bu nedenler arasında vasküler hastalıklar, travmalar ve tümörler ön plandadır.

1. Vasküler Hastalıklar ve Diyabet

Periferik vasküler hastalıklar sonucu gelişen iskemi, en sık karşılaşılan amputasyon nedenidir ve bu vakaların yarısında diyabet mevcuttur. Tanı ve seviye belirleme sürecinde fiziksel muayene, perfüzyon ve beslenme durumunun değerlendirilmesi kritiktir. Kullanılan temel tanı yöntemleri şunlardır:

• Doppler US Çalışmaları: Ekstremite kan akımının en objektif ölçümüdür.
• Transkutanöz Oksijen Ölçümleri (PO2): Noninvazif bir yöntemdir; ancak ödem ve selülit varlığında yanıltıcı sonuçlar verebilir.
• Xenon 133 ve Floresein Çalışmaları: Yara iyileşme potansiyelini ve cilt kan akımını değerlendirmek için kullanılır.
• Arteriografi: Amputasyon seviyesinin belirlenmesinde ve arteriyel rekonstrüksiyon durumlarında endikedir.
• Beslenme ve İmmunkompetans: Total albümin seviyesinin 3g/dl, total lenfosit sayısının 1500/ml üzerinde olması iyileşme potansiyelinin yüksek olduğunu gösterir.

2. Travma ve Donmalar

Travmatik amputasyonun mutlak endikasyonu, tamir edilemez damar yaralanması olan iskemik ekstremitelerdir. Ezilmiş kas dokuları; renal yetmezlik, ARDS ve ölüme yol açabilecek toksinler salgılayabilir.

Donma (Frostbite) vakalarında ise erken amputasyondan kaçınılmalıdır. Dokudaki iyileşme dramatik olabilir; bu nedenle demarkasyon hattının netleşmesi için 2-6 ay beklemek, primer yara iyileşmesi şansını artırır. Acil tedavide vücut ısısı 40-44 derecede 20-30 dakika ısıtılmalıdır.

3. Tümörler ve Konjenital Eksiklikler

Kanser olgularında adjuvan tedaviler sayesinde primer amputasyon oranları azalmıştır. Konjenital (doğuştan) eksiklikler ise şu şekilde sınıflandırılır:

Çocuklarda amputasyon yapılırken en distal epifizi korumak, kemik büyüme dengesi için hayati önem taşır.

Üst Ekstremite Amputasyonları ve Seviyeleri

Üst ekstremitede temel amaç, minimal de olsa fonksiyon ve duyu kazanımı sağlamaktır.

• Parmak ve Başparmak: Parmak ucu yaralanmalarında sekonder iyileşme, flep yöntemlerine göre daha az hipersensitivite riski taşır. Başparmak, elin kavrama fonksiyonunun merkezidir; kaybı el fonksiyonlarını büyük oranda durdurur.
• Bilek Dezartikülasyonu: Ön kol rotasyonunu koruması avantajdır ancak protez uygulaması uzunluk nedeniyle komplekstir.
• Dirsek Altı ve Üstü: Dirsek altı amputasyonlar %70-80 memnuniyet oranına sahiptir. Krukenberg operasyonu, özellikle görme engelli veya bilateral amputasyonu olan hastalarda ön kolu bir yakalama aracına dönüştürür.
• Omuz ve Forequarter: Genellikle tümör veya ağır travma kaynaklıdır; protez kullanımı zordur ve sıklıkla kozmetik amaçlıdır.

Alt Ekstremite Amputasyonları ve Protez Seçenekleri

Alt ekstremitede temel zorunluluk ağırlık taşıma kapasitesidir.

Diz Altı Amputasyonu

En sık uygulanan seviyedir. Tibial tüberkül ile distal 1/3 tibia arasında maksimum kemik boyu korunmalıdır. Protezlerde ISNY (fleksibl) soketler veya silikon tabanlı linerlar konforu artırır. Ağırlık aktarımı genellikle patellar tendon üzerinden sağlanır.

Diz Üstü ve Diz Dezartikülasyonu

Diz üstü amputasyonlarda kas stabilizasyonu (myodez), femurun pozisyonunu korumak için kritiktir. Süspansiyon için şu yöntemler kullanılır:

1. Suction (Vakum): Negatif basınçla tutunma sağlar, en kozmetik yöntemdir.
2. Silesian Bandajı: Ek rotasyonel kontrol sağlar.
3. Pelvik Bant: En güvenli ancak en az konforlu yöntemdir.

Özel Durumlar: Stubbies ve Kalça

Bilateral diz üstü amputasyonu olanlarda dengeyi sağlamak için Stubbies adı verilen kısa protezler önerilir. Kalça dezartikülasyonu ve hemipelvektomi ise protez kullanımı en zor olan, yüksek enerji gerektiren seviyelerdir.

Modern Protez Teknolojileri

Günümüzde protez bilimi; hafif alaşımlar, bilgisayar destekli tasarım (AFMA) ve myoelektrik sistemlerle devrim yaşamıştır.

• Endoskeletal Yapı: Merkezi bir boru ve kozmetik köpük kaplamadan oluşur.
• Ekzoskeletal Yapı: Sert dış kabuk ile dayanıklılık sağlar.
• Myoelektrik Protezler: Kas sinyalleriyle kontrol edilir; üst ekstremitede yüksek seviyeli kayıplarda başarıyı artırır.